CHUYÊN ĐỀ: PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH QUA ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM

Tháng Mười Hai 20, 2020 9:07 chiều

 

  1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Cơ sở lí luận:

Đối với các bộ môn Toán, Lý, Tin là một hoạt động khoa học cho học sinh, trong đó giải toán là hình thức chủ yếu và điều quan trọng là phải hướng dẫn học sinh cách suy nghĩ, tìm tòi lời giải, rèn kỹ năng tính toán, kỹ năng suy luận lô gic, biết vận dụng toán học vào thực tế. Vật lý học là một môn khoa học thực nghiệm, đặc điểm này đòi hỏi giáo viên vật lý phải tăng cường hoạt động nhóm trong quá trình thí nghiệm và các phương tiện trực quan trong quá trình dạy học. Bởi việc sử dụng thí nghiệm và phương tiện trực quan dạy học vật lý sẽ góp phần tích cực vào đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học , bởi nó không chỉ là nguồn cung cấp thông tin, mà còn là yếu tố kích thích hứng thú, khuyến khích tính tích cực, tự giác và sáng tạo của học sinh trong học tập bộ môn. Còn môn Tin học cũng là một môn học mang tính Khoa học và Ứng dụng điển hình. Bên cạnh các khái niệm mang nhiều ý nghĩa khoa học và khá trừu tượng như thông tin, cấu trúc file và thư mục, hệ điều hành. Và rõ ràng cả ba môn học trên  đều rất cần thiết và liên quan nhau đòi hỏi các em phải biết vận dụng các môn vào nhau để học. Để giúp học sinh hứng thú, phát huy tính tích cực và sáng tạo của mình một trong những phương pháp tôi sử dụng đó là phương pháp thảo luận nhóm.

Cơ sở thực tiển:

Trong thực tế một số năm trực tiếp giảng dạy môn Toán, Vật Lý, Tin học ở trường THCS bản thân tôi nhận thấy nhiều em chưa có phương pháp học tập khoa học. Mặt khác, dạy học  theo yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học rất chú trọng đến phương pháp thảo luận nhóm. Như thế, khi một vấn đề được đem ra thảo luận trách nhiệm nghiên cứu và tìm hiểu vấn đề sẽ được thông qua trong nhóm và dù cho vấn đề được giải quyết đúng hay sai trước khi có nhận xét của nhóm khác và sau cùng là của giáo viên, vấn đề đó đương nhiên đã tạo sự chú ý và cố gắng tìm hiểu ở mỗi thành viên và việc học tập do vậy sẽ tích cực hơn. Do đó, việc học tập sẽ mang lại kết quả tốt hơn, tránh được học sinh chỉ biết ngồi nghe giáo viên một cách thụ động và dĩ nhiên trong trường hợp như thế kết quả học tập sẽ không mang lại như ý muốn.

          Chính vì các lý do trên tổ chúng tôi chọn chuyên đề: “Phát huy tính tích cực của học sinh qua đổi mới phương pháp thảo luận nhóm

  1. MỤC ĐÍCH THỰC HIỆN CHUYÊN ĐỀ:

Trong khi thảo luận nhóm, việc giao lưu giữa các học sinh đương nhiên diễn ra. Thông thường thì trong một nhóm trình độ học sinh không khi nào tuyệt đối bằng nhau, trong nhóm chắc chắn sẽ có những học sinh khá hơn những học sinh còn lại. Đây cũng chính là cơ hội để cho học sinh học tập lẫn nhau (học thầy không tày học bạn) và khi được giáo viên tổng kết giải đáp học sinh sẽ hiểu bài hơn, nhớ lâu hơn và vì vậy việc học tập mang lại kết quả tốt hơn.

Ngoài ra việc thảo luận là khích lệ cho những suy nghĩ mới và những ý tưởng sáng tạo. Trong một cuộc thảo luận nhóm, điều chúng ta nên và cần làm đó là đón nhận các ý tưởng. Các thành viên trong nhóm với những kinh nghiệm khác nhau nên chia sẻ với mọi người quan điểm của mình. Với mục đích là châm ngòi cho những suy nghĩ mới và những ý tưởng sáng tạo.

Chuyên đề phát huy tính tích cực của học sinh qua đổi mới phương pháp thảo luận nhóm nhằm giúp cho người dạy phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động, sang tạo của người học, bồi dưỡng được năng lực tự học, tự rèn, long say mê học tập và ý chí không ngừng vươn lên của học sinh. Mọi học sinh được tham gia bài học, không khí học tập rèn luyện trong lớp. Hiệu quả học tập của học sinh cao, nhiều học sinh thể hiện được khả năng cá nhân, và có tinh thần giúp đỡ lẫn nhau trong học tập. Góp phần thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, nhằm khắc phục lối dạy truyền thụ một chiều.

III. NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ:

  1. Nội dung:

Phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học đã phát huy được tính tích cực, tự giác của người học. Phương pháp này đã tạo được một môi trường học tập thuận lợi mà ở đó trí tuệ tập thể đã được phát huy cũng như vai trò hoạt động xã hội của cá nhân được trải nghiệm.

1.1. Các bước tiến hành thảo luận nhóm:

– Thứ nhất, xác định rõ mục tiêu của cuộc thảo luận.

– Thứ hai, xây dựng nội dung thảo luận.

– Thứ ba, xây dựng cấu trúc tiến trình thảo luận từng vấn đề.

– Thứ tư, dự kiến hệ thống câu hỏi nêu vấn đề và câu hỏi gợi mở sẽ được sử dụng trong quá trình thảo luận.

– Thứ năm, kế hoạch thảo luận cần thông báo cho học sinh biết trước.

1.2. Một số yêu cầu khi tiến hành thảo luận nhóm:

– Chia nội dung bài dạy thành những vấn đề nhỏ có liên kết với nhau.

– Chia lớp học thành nhiều nhóm nhỏ.

– Cử ra một nhóm trưởng và một thư ký trong mỗi nhóm.

– Giao nhiệm vụ cho từng cá nhân, các nhóm.

– Trong mỗi chủ đề thảo luận, nên thực hiện theo quy trình chung của thảo luận.

– Các sản phẩm được giới thiệu và trình bày trước nhóm, lớp.

– Đảm bảo yếu tố cạnh tranh và thi đua trong các nhóm.

– Đảm bảo yếu tố thông tin phản hồi từ các nhóm.

– Giáo viên đóng vai trò trọng tài, cố vấn, kiểm tra, kết luận.

  1. Vai trò của phương pháp thảo luận nhóm

2.1. Vai trò của giáo viên

Phương pháp hoạt động nhóm giúp giáo viên có điều kiện bổ sung và mở rộng những kiến thức, giúp giáo viên đánh giá sự tiếp thu của học sinh và trình độ tư duy của các em. Giáo viên có điều kiện trực tiếp uốn nắn những tri thức sai lệch, không chuẩn xác và định hướng kiến thức cần thiết cho học sinh.  Thảo luận nhóm còn là nơi áp dụng và kiểm nghiệm tính đúng đắn của những phương pháp và phương thức giảng dạy và học tập có tính đặc thù của môn học, cũng như đối với phần, chương, mục của bài giảng.

Thứ nhất: Khi học sinh tiến hành thảo luận, giáo viên chuyển từ vị trí người hướng dẫn sang vị trí người giám sát. Nhiệm vụ của giáo viên lúc này là nhận biết tiến trình hoạt động của các nhóm từ đó có thể có những can thiệp kịp thời để mang lại hiệu quả cao. Muốn vậy, khi giám sát hoạt động nhóm giáo viên cần:

– Chú ý đến hoạt động mà giáo viên yêu cầu lớp thực hiện, không được tranh thủ làm việc riêng khi học sinh đang thảo luận. Giáo viên cần phải di chuyển, quan sát và giám sát mọi hoạt động của lớp.

– Chú ý lắng nghe quá trình trao đổi của học sinh trong nhóm. Từ đó, giáo viên có thể có những phát hiện thú vị và khả năng đặc biệt của từng học sinh, hướng thảo luận của từng nhóm để điều chỉnh kịp thời.

– Quan sát để xem có học sinh nào “đứng bên lề” hoạt động không? Nếu có, giáo viên tìm cách đưa các em vào không khí chung của nhóm.

Thứ hai: Trong tiết học, giáo viên phải chú ý nhận biết bầu không khí xem các nhóm hoạt động “thật” hay “giả”.

Thứ ba: Giáo viên cần có sự  điều chỉnh kịp thời để khi vấn đề giáo viên đặt ra lại là nguyên nhân gây nên sự thay đổi không khí hoạt động của nhóm. Nếu vấn đề quá khó, học sinh không đủ khả năng giải quyết, hoặc ngược lại, nếu vấn đề quá dễ sẽ khiến học sinh không có gì phải làm. Cả hai trường hợp này đều có thể làm giảm đi độ “nóng” của bầu không khí trong lớp.

Thứ tư:  Giáo viên cần khen ngợi, khuyến khích và gợi ý cho học sinh trong quá trình thảo luận nếu thật sự cần thiết.

Thứ năm: Giáo viên định rõ lượng thời gian hoạt động nhóm cụ thể, và nhắc thời gian để các nhóm hoàn thành phần hoạt động của mình đúng thời gian quy định.

Thứ sáu: Giáo viên cần đi vòng quanh các nhóm và lắng nghe ý kiến học sinh trong suốt buổi thảo luận nhóm nhỏ. Thỉnh thoảng cũng rất hữu ích nếu giáo viên xen lời bình luận vào giữa cuộc thảo luận của một nhóm. Đối với những vấn đề nhạy cảm thường có những tình huống mà học sinh sẽ cảm thấy bối rối, ngại ngùng khi phải nói trước mặt giáo viên, trong trường hợp này giáo viên có thể quyết định tránh không xen vào hoạt động của nhóm khi thảo luận.

  1. Vai trò của nhóm trưởng và các thành viên nhóm:

Hoạt động nhóm là một phương pháp rất tốt về tư duy logic, về cách đào sâu và trau rồi kiến thức, giúp cho học sinh bước đầu biết nêu và giải quyết vấn đề khoa học, biết phân tích, đánh giá, nhận xét những nhận định của người khác và bảo vệ ý kiến của mình với những suy luận có căn cứ. Qua thảo luận nhóm giúp học sinh hình thành giao tiếp, tổ chức lãnh đạo, khả năng tư duy, tinh thần hợp tác, trao đổi, giúp đỡ, hoà nhập cộng đồng.

Thứ nhất: Phải có khả năng tổ chức, phân công nhiệm vụ cho các thành viên, bố trí chỗ ngồi cho phù hợp, hướng dẫn các thành viên thảo luận đúng với nội dung đã giao.

Thứ hai: Phải biết linh hoạt và nhạy bén, có khả năng điều động tất cả các thành viên trong nhóm tham gia tích cực vào thảo luận; theo dõi, quan sát từng người để có biện pháp điều chỉnh kịp thời; lắng nghe ý kiến đóng góp thảo luận của các thành viên trong nhóm mình, động viên khuyến khích những bạn ít nói, rụt rè phát huy tính năng động, sáng tạo của các bạn trong nhóm.

Như vậy, vai trò của nhóm trưởng là rất quan trọng vì vậy trong quá giảng dạy giáo viên cần phải quan sát thái độ và cách làm việc của từng học sinh để lựa chọn các nhóm trưởng cho thích hợp. Tuy nhiên, nhóm trưởng không phải là người quyết định hết  tất cả cho buổi thảo luận.

  1. Biện pháp thực hiện

Có rất nhiều cách thức khác nhau để giáo viên có thể nâng cao hiệu quả của những tiết thảo luận, nếu như giáo viên là người có tâm huyết, được đào tạo tốt, nắm chắc quy trình và có biện pháp tổ chức thảo luận hữu hiệu thì người dạy có thể phát huy tối đa mặt tích cực của phương pháp thảo luận nhóm, nó là phương pháp có nhiều ưu việt nó đã phát huy được tính tích cực, tự giác của người học và khả năng thực thi tương đối cao so với các phương pháp khác. Để sử dụng có hiệu quả phương pháp này trong giảng dạy môn tin học, theo tôi, giáo viên cần phải:

3.1. Nguyên tắc trong việc xây dựng quy trình thảo luận nhóm

– Nguyên tắc đảm bảo mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh.

– Nguyên tắc đảm bảo hài hòa giữa các hình thức dạy và  học.

– Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống.

– Nguyên tắc đảm bảo tính thực tế.

– Nguyên tắc đảm bảo tính toàn diện.

3.2. Quy trình thực hiện phương pháp thảo luận nhóm

Theo tôi quy trình này là một hệ thống bao gồm 3 giai đoạn và 10 bước, được thể hiện ở sơ đồ dưới đây:

131509411_757671888427022_1993249367121001045_n

3.3. Điều kiện cần thiết cho hoạt động nhóm

Phương pháp thảo luận nhóm thành công hay không còn tùy thuộc vào sự chuẩn bị của giáo viên và học sinh. Nếu giáo viên chuẩn bị tốt, dự kiến được tình huống xảy ra và có những biện pháp xử lí kịp thời cũng như có sự hợp tác từ học sinh thì phương pháp thảo luận nhóm sẽ mang lại kết quả cao. Vì vậy, trước khi lên lớp, giáo viên cần chuẩn bị tốt các nội dung sau:

– Mục tiêu của hoạt động nhóm bài học này là gì?

– Những vấn đề thảo luận trong nhóm là những vấn đề gì?

– Nên chia lớp ra làm mấy nhóm?

– Hoạt động này có phù hợp với số lượng học sinh trong nhóm không?

– Hoạt động này cần bao nhiêu thời gian?

– Tất cả học sinh tham gia có thu được lợi ích từ hoạt động này không?

– Thiết bị dạy học cần dùng là những thiết bị gì?

– Dự kiến tình huống xảy ra và cách giải quyết.

– Học sinh phải chuẩn bị những gì?

– Soạn giáo án cho phù hợp với việc thảo luận nhóm.

– Chuẩn bị những phương án dự bị…

Bên cạnh đó, giáo viên cũng cần nhắc nhở học sinh chuẩn bị trước các nội dung sau:

– Thuộc bài cũ và chuẩn trước bị bài mới.

– Làm những bài tập của giờ lần trước (nếu có)

– Chuẩn bị những thứ cần thiết mà giáo viên đã dặn dò…

3.4. Cách thực hiện

Cách 1: Chia nhóm nhỏ cùng thảo luận

Với cách này có thể chia theo chỗ ngồi 2 bàn quay lại thành một nhóm nhỏ (khoảng 6-8 học sinh) để thảo luận về một khía cạnh xoay quanh một vấn đề nào đó. Sau thời gian thảo luận mỗi nhóm nhỏ cử một thành viên trình bày ý kiến của cả nhóm cho cả lớp nghe (giáo viên yêu cầu các nhóm trình bày ý kiến của nhóm sau không  được lặp lại ý của nhóm trước đã trình bày).

Cách 2: Chia nhóm theo tổ

Nhóm này được xây dựng dựa trên các tổ đã được chia sẵn trên lớp để thảo luận các vấn đề giáo viên giao cho các nhóm (tùy theo đặc điểm của lớp mà có các nhóm tương ứng, thông thường trong lớp học có 4 tổ giáo viên sẽ chia làm 4 nhóm để thảo luận). Sau khi các nhóm thảo luận sẽ cử đại diện trình ý kiến của nhóm cho cả lớp, sau đó các nhóm khác nhận xét bổ sung ý kiến và cuối cùng giáo viên nhận xét kết luận ý Cách 3. Chia nhóm theo sở thích

Cách này thực hiện dựa trên việc các học sinh tự do lựa chọn để tạo thành một nhóm và giáo viên sẽ giao nhiệm vụ cho các nhóm thực hiện trong một thời gian nhất định (có thể quan sát, tìm hiểu một vấn đề nào đó), kết quả sẽ được đại diện của mỗi nhóm trình bày trong giờ học sau.

Cách 4: Chia nhóm đánh giá

Một nhóm chịu trách nhiệm thảo luận một chủ đề nào đó và một nhóm khác có trách nhiệm phê bình, nhận xét và đánh giá ý kiến trình bày của nhóm kia.

Cách 5: Giảng – Viết – Thảo luận

Giáo viên cho học sinh trả lời câu hỏi bằng cách đưa ra các phương án lựa chọn và yêu cầu học sinh giải thích tại sao phải chọn phương án đó (cách này thực hiện sau mỗi bài học), sau khi mỗi cá nhân xử lí các câu hỏi thì so sánh với các học sinh khác. Sau đó, giáo viên tổ chức thảo luận để kiểm tra các câu trả lời hợp lí.

                                                                                     Lưu Cẩm Tú